Co to jest wiedza funkcjonalna?

Rozprawka („Zadanie otwarte rozszerzonej odpowiedzi – wypowiedź argumentacyjna”) to kluczowa część egzaminu maturalnego. I jednocześnie najtrudniejsza. Średni wynik z rozprawki jest dużo niższy niż z pozostałej części arkusza (w 2026 r. średni wynik matury – 47%, samej rozprawki – 39%). I dlatego właśnie ta część w kluczowy sposób różnicuje końcowy wynik matury z historii. By napisać wypracowanie na 15 pkt trzeba spełnić wymagania określone w Informatorze maturalnym. Jednym z nich jest obowiązek wykorzystania wiedzy w sposób funkcjonalny.

Egzegeza Informatora, czy z polskiego na nasze

„Kluczową umiejętnością sprawdzaną w tej części arkusza będzie umiejętność tworzenia
narracji historycznej z funkcjonalnym wykorzystaniem wiedzy.”

Jak ważne jest zrozumienie, czym jest wiedza historyczna w ujęciu funkcjonalnym, dowodzi zacytowany fragment Informatora maturalnego. Wyjaśnić więc musimy, jak rozumieją „funkcjonalność wiedzy” sami egzaminatorzy. Idąc krok po kroku zobaczmy, co dalej mówi Informator:

„Funkcjonalność wykorzystania wiedzy historycznej ocenia się w odniesieniu do tematu pracy. Zdający musi zająć stanowisko wobec zaprezentowanej tezy oraz je przekonująco uzasadnić, wykorzystując w swojej argumentacji właściwie dobraną wiedzę historyczną z zakresu trzech elementów / obszarów / przykładów wskazanych w temacie.„

W każdym praktycznie artykule na tym blogu, który poświęcony był wypracowaniom maturalnym, podkreślałem znaczenie aspektów. Rozpisanie każdego z aspektów/przykładów wymaga dobrania właściwej faktografii (czyli w szkolnym ujęciu: trzymania się tematu) i tu rzecz chyba najważniejsza:

i połączenia jej z postawioną we wstępie tezą

Dobieraj faktografię stosownie do aspektu i wykazuj jej związek z postawioną tezą.

Przykłady

Rządy Wettinów były czasem dla Rzeczypospolitej całkowicie zmarnowanym. Zajmij stanowisko wobec powyższej tezy i je uzasadnij, uwzględniając w swojej argumentacji aspekty: polityczny, międzynarodowy i społeczno-gospodarczy. 

Przyjęta teza: Rządy Wettinów to czas kryzysu państwa, ale trudno uznać cały ten okres za „całkowicie” zmarnowany

Poprawnie

Niepoprawnie

Zacznijmy od aspektu międzynarodowego. Wettinowie nie stworzyli skutecznej polityki zagranicznej. Ich działania cechowały porażki na arenie międzynarodowej (August II), bądź daleko posunięta bierność (August III). Po objęciu władzy w Rzeczypospolitej August II szybko zakończył wojnę z Turcją (Karłowice 1699) i przystąpił – jako elektor saski – do Ligi Północnej skierowanej przeciwko Szwecji. Konsekwencją był wybuch Wielkiej Wojny Północnej (1700 – 1721). Geniusz Karola XII spowodował, że Szwedzi pokonali Rosjan i Sasów, a następnie wkroczyli do Rzeczypospolitej, zajmując kluczowe miasta. Długoletnie wojny doprowadziły kraj do ruiny, wojny domowej (po wyborze Stanisława Leszczyńskiego na króla z woli Szwedów), a ostatecznie największe korzyści wojna przyniosła Rosji (pokój w Nystadt, 1721). Osłabiony kraj stał się przedmiotem machinacji sąsiadów (traktat Loewenwolda, 1732), dążących do narzucenia RP nowego króla i utrzymania w kraju anachronicznego ustroju. “Wolna elekcja” roku 1733 i wybór na króla Stanisława Leszczyńskiego zakończyła się interwencją rosyjska i międzynarodowym konfliktem (wojna o sukcesję polską). Okres panowania Augusta III (1733-63) cechuje bierność na arenie międzynarodowej. Praktycznie pozbawiona armii i niechętna udziałom w wojnach Rzeczpospolita biernie obserwowała wojny śląskie (początek 1740), wojnę siedmioletnią (1756 – 63), nie mając wpływu na pogorszenie się sytuacji geopolitycznej kraju. Prusy zajęły Śląsk, przecinając połączenia pomiędzy Rzeczpospolitą a Saksonią. Oznaczało to pogorszenie strategicznego położenia unii polsko-saskiej i jednoczesny wzrost znaczenia Prus kosztem Rzeczypospolitej. Pod koniec panowania Augusta III coraz silniejsze wpływy w Polsce zyskiwała Rosja. Polityka zagraniczna Wettinów przyniosła Rzeczypospolitej osłabienie jej pozycji międzynarodowej.

Zacznijmy od aspektu międzynarodowego. W 1697 roku królem Polski został August II Mocny, elektor Saksonii. W 1699 roku podpisano pokój w Karłowicach, na mocy którego Rzeczpospolita odzyskała Podole z Kamieńcem Podolskim. Wkrótce August II zaangażował się w konflikt ze Szwecją. W 1700 roku rozpoczęła się Wielka Wojna Północna. Król Szwecji Karol XII pokonał swoich przeciwników i wkroczył na ziemie Rzeczypospolitej. Poparł Stanisława Leszczyńskiego, który w 1704 roku został wybrany na króla. W 1706 roku August II zrzekł się tronu, ale powrócił na niego po klęsce Szwedów pod Połtawą w 1709 roku. Wojna zakończyła się pokojem w Nystad w 1721 roku. W 1732 roku Rosja, Prusy i Austria zawarły traktat Loewenwolda. Po śmierci Augusta II w 1733 roku wybrano Stanisława Leszczyńskiego, jednak interwencja rosyjska doprowadziła do objęcia tronu przez Augusta III. Za jego panowania trwały wojny śląskie i wojna siedmioletnia. Wojska obcych państw przechodziły przez ziemie Rzeczypospolitej, a Prusacy fałszowali polską monetę. W 1763 roku August III zmarł.

Po przeczytaniu każdy chyba dostrzega różnicę: wypowiedź w kolumnie drugiej jest do bólu poprawna, zawiera mnóstwo dat i wydarzeń, poprawnych pod względem merytorycznym, ale nie nawiązuje do tezy i nie dokonuje interpretacji faktów, o których pisze. Wiedza jest poprawna, ale niefunkcjonalna. Informator przedstawia ten problem w następujący sposób:

„Wiedza historyczna nie jest wykorzystana funkcjonalnie, jeżeli zdający bezrefleksyjnie
referuje / odtwarza wszystko, co pamięta z danego problemu, ale nie odnosi się do tezy zawartej w temacie LUB jego argumentacja jest sprzeczna z zajętym stanowiskiem.„

A jak powinno to wyglądać idealnie?

„W pełni funkcjonalne wykorzystanie wiedzy historycznej oznacza przywołanie w wypowiedzi:
o faktów, postaci, procesów historycznych adekwatnych (trafnie dobranych,
wyselekcjonowanych) do tematu oraz do zajętego stanowiska
o terminologii historycznej właściwej dla problematyki określonej tematem wypracowania
które to składniki ilustrują tok rozumowania zdającego oraz przekonująco wspierają jego
argumentację na poziomie co najmniej zadowalającym.”

Model pisania

Stworzenie wzorca pisania ma zadanie uniknięcie pułapek, jakie wynikają z niuansów kryteriów oceniania przedstawionych w Informatorze . Z moich obserwacji wynika, że skomplikowana tabela, przedstawiająca kryteria oceny rozprawki, z równie zawiłym jej wyjaśnieniem (brawo wy, CKE!), to ta część Informatora, którą uczniowie omijają szerokim łukiem.

Jak więc pisać? Przyjmijmy prosty schemat i przykład jego zastosowania:

Teza → aspekt → fakt → interpretacja → wniosek cząstkowy

Teza: rządy Wettinów nie były całkowicie zmarnowane, choć ich bilans polityczny był negatywny.
Aspekt: międzynarodowy.
Fakt: traktat Loewenwolda z 1732 r.
Interpretacja: mocarstwa sąsiednie próbowały wpływać na obsadę polskiego tronu bez udziału samej Rzeczypospolitej.
Wniosek: Rzeczpospolita utraciła znaczną część podmiotowości międzynarodowej, co pokazuje skalę osłabienia pozycji państwa za Wettinów.

Niejasno, jeszcze ciemniej

Jak widzimy w tabeli, którą posługują się sprawdzający rozprawkę egzaminatorzy, wiedza musi być w pełni funkcjonalna, a argumentacja „bogata”. Z połączenia tych dwóch elementów zrodzi się pożądane 12 punktów za część A wypracowania (Narracja historyczna). Jak rozumieć kryteria: „bogata”, „zadowalająca” i „powierzchowna” argumentacja to już temat na osobny artykuł. Najpierw trzeba przetrawić część pierwszą: funkcjonalność wiedzy. Przetrawić i zapamiętać podany wyżej model pisania w duchu „funkcjonalnym”.

Jak napisać „bogate” i „funkcjonalne” wypracowanie, a jednocześnie zmieścić się w 700-900 słowach? Zajrzyj do mojej książki. Znajdziesz tam wzorcowe, a jednocześnie realne do napisania wypracowania maturalne: